Chủ động nước tại chỗ – Giải pháp góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước vùng Đồng bằng sông Cửu Long

Ngày 21/8/2026, tại thành phố Cần Thơ, Cục Quản lý tài nguyên nước, Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, Viện Tài nguyên nước và Môi trường Đông Nam Á với sự tài trợ của Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF) tổ chức Hội thảo “Phương châm chủ động nước tại chỗ – Giải pháp góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước vùng Đồng bằng sông Cửu Long”. Hội thảo tập trung trao đổi cơ sở khoa học, kinh nghiệm thực tiễn và các giải pháp nhằm nâng cao khả năng chủ động về nguồn nước, góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước và phát triển bền vững vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Đồng bằng sông Cửu Long đang đứng trước nhiều thách thức về an ninh nguồn nước do tác động tổng hợp của phát triển thượng nguồn sông Mê Công, biến đổi khí hậu, hạn hán, xâm nhập mặn, sụt lún đất, suy giảm chất lượng nguồn nước và gia tăng nhu cầu khai thác, sử dụng nước. Thực tiễn này đặt ra yêu cầu chuyển từ ứng phó sang chủ động, kết hợp giữa hệ thống công trình thủy lợi quy mô lớn với các giải pháp bảo vệ, thu trữ, điều hòa, phân phối và sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả ngay từ cơ sở.

Phát biểu tại Hội thảo, ông Ngô Mạnh Hà, Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước, nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy quản lý tài nguyên nước theo hướng tổng hợp, chủ động, dựa trên dữ liệu, tăng cường điều phối và nâng cao khả năng thích ứng từ cơ sở. Theo đó, “chủ động nước tại chỗ” không thay thế các công trình và cơ chế điều phối nguồn nước ở quy mô vùng, liên vùng và quốc gia mà đóng vai trò bổ trợ, góp phần nâng cao khả năng chủ động và ứng phó với các rủi ro về nguồn nước ngay từ cơ sở.

Ông Ngô Mạnh Hà, Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước phát biển tại Hội thảo

Nội dung Hội thảo có sự gắn kết với Đề tài độc lập cấp quốc gia “Nghiên cứu xây dựng tiêu chí, giải pháp thực hiện phương châm tại chỗ phục vụ bảo đảm an ninh nguồn nước cho phát triển kinh tế - xã hội vùng Đồng bằng sông Cửu Long”, mã số ĐTĐL.CN-45/23, do Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam chủ trì, PGS.TS. Hà Lương Thuần làm Chủ nhiệm. Từ những vấn đề thực tiễn và kết quả nghiên cứu trong quá trình triển khai Đề tài, nhu cầu trao đổi rộng hơn giữa các cơ quan quản lý, nhà khoa học, địa phương và các tổ chức liên quan về “chủ động nước tại chỗ” ngày càng rõ nét, góp phần hình thành ý tưởng tổ chức Hội thảo.

Tại Hội thảo, PGS.TS. Hà Lương Thuần đã trình bày báo cáo “Phương châm chủ động nước tại chỗ, bảo đảm an ninh nguồn nước vùng Đồng bằng sông Cửu Long”, tập trung làm rõ cơ sở khoa học và thực tiễn, cách tiếp cận, tiêu chí và các nhóm giải pháp nhằm nâng cao khả năng chủ động về nguồn nước từ cấp cơ sở. Theo cách tiếp cận của Đề tài, chủ động nước tại chỗ cần được đặt trong tổng thể bảo đảm an ninh nguồn nước và quản trị tài nguyên nước theo lưu vực sông; kết hợp hài hòa giữa giải pháp công trình và phi công trình, tập trung vào bảo vệ và phát triển nguồn sinh thủy; thu, trữ và điều hòa nguồn nước; quản lý, khai thác và sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả; bảo vệ chất lượng nước và hệ sinh thái nước.

PGS.TS. Hà Lương Thuần trình bày tham luận tại Hội thảo

Các chuyên gia tại Hội thảo đã trao đổi nhiều góc nhìn về những thách thức và giải pháp bảo đảm an ninh nguồn nước cho vùng.

Ông Hoàng Việt, Giám đốc Chương trình nước ngọt WWF, nhấn mạnh vai trò đặc biệt của nước đối với hệ sinh thái, sinh kế và phát triển kinh tế của Đồng bằng sông Cửu Long, đồng thời cảnh báo những rủi ro từ suy giảm nguồn nước mùa khô, xâm nhập mặn, sụt lún, ô nhiễm và biến đổi khí hậu.

TS. Trần Thái Hùng, Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, phân tích tác động tổng hợp của phát triển thượng nguồn, biến đổi khí hậu, sụt lún đất, xâm nhập mặn, khai thác nước dưới đất và phát triển kinh tế - xã hội đối với nguồn nước của vùng.

Ông Trần Chí Trung, Viện trưởng Viện Tài nguyên nước và Môi trường Đông Nam Á, nhấn mạnh những thách thức trong quản lý tài nguyên nước khi nguồn nước mặt của vùng phụ thuộc lớn vào nguồn nước ngoại sinh, trong khi các áp lực đối với nguồn nước ngày càng gia tăng.

Từ thực tiễn Cà Mau, ông Nguyễn Thanh Tùng, Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi Cà Mau, cho rằng “chủ động nước tại chỗ” cần được xem là một phương thức quản trị nước tổng hợp với sự tham gia của chính quyền, cộng đồng và người dân. Phương châm này có thể được cụ thể hóa thành “5 chủ động”: chủ động nguồn nước; chủ động thu, trữ nước; chủ động điều tiết; chủ động chất lượng nước; chủ động quản trị và sử dụng nước.

Các giải pháp được trao đổi bao gồm thu trữ và sử dụng nước mưa; phát huy hệ thống ao, hồ, kênh trữ nước và hồ chứa; điều tiết nước phù hợp với từng tiểu vùng sinh thái và mùa vụ; sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả; bảo vệ chất lượng nguồn nước và tăng cường sự tham gia của cộng đồng. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp có thể góp phần hình thành mạng lưới thu trữ nước phân tán, bổ trợ cho hệ thống công trình thủy lợi và nâng cao khả năng chủ động nguồn nước trong mùa khô.

Đại biểu trao đổi tại Hội thảo

Các đại biểu thống nhất rằng “chủ động nước tại chỗ” cần được đặt trong tổng thể quản trị tài nguyên nước theo lưu vực sông và tăng cường liên kết vùng. Bên cạnh hệ thống công trình thủy lợi và các giải pháp tại chỗ, cần tăng cường quan trắc, giám sát, dự báo nguồn nước, chia sẻ dữ liệu và ứng dụng khoa học - công nghệ nhằm nâng cao năng lực quản lý, điều hành và hỗ trợ ra quyết định.

Hội thảo đã thể hiện sự quan tâm của các bên liên quan đối với phương châm “chủ động nước tại chỗ”, đồng thời góp phần tăng cường kết nối giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, tổ chức quốc tế và địa phương; qua đó làm rõ hơn cơ sở khoa học, cách tiếp cận và các nhóm giải pháp thực hiện phương châm này. Trên cơ sở kế thừa kết quả nghiên cứu của Đề tài độc lập cấp quốc gia ĐTĐL.CN-45/23 và các ý kiến trao đổi tại Hội thảo, Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam tiếp tục phát huy vai trò trong nghiên cứu, đề xuất và thúc đẩy ứng dụng các tiêu chí, giải pháp thực hiện phương châm “chủ động nước tại chỗ” vào thực tiễn, góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước, thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Các đại biểu tham dự Hội thảo chụp ảnh lưu niệm

Hà Hải Dương - Trung tâm Tài nguyên nước và Biến đổi khí hậu - Viện Nước, Tưới tiêu và Môi trường - Viện KHTL Việt Nam