Vĩnh biệt một trí tuệ lớn của ngành thủy lợi Việt Nam: Giáo sư, Tiến sĩ, Anh hùng Lao động Nguyễn Ân Niên

Đối với ngành thủy lợi Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học mô hình thủy lực, Giáo sư, Tiến sĩ, Anh hùng Lao động Nguyễn Ân Niên được ghi nhận là một trong những người đặt nền móng đầu tiên và bền vững nhất. Tin ông ra đi ngày 8 tháng 4 khiến bạn bè, người thân, học trò không khỏi bàng hoàng.

Giáo sư, Tiến sĩ, Anh hùng Lao động Nguyễn Ân Niên sinh ra trong một gia đình trí thức tiêu biểu của xứ Thanh, một gia đình có dấu ấn đặc biệt trong đời sống công vụ và khoa học nước nhà, khi cả bốn anh em cùng mang tên Niên.

Người anh cả Nguyễn Diên Niên là nhà sử học. Ông Nguyễn Dy Niên, nguyên Bộ trưởng Ngoại giao. Người em là ông Nguyễn Ty Niên, nguyên Cục trưởng Cục Phòng, chống lụt bão và Quản lý đê điều, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, vừa từ trần ngày 7/12/2025. Ba con người, ba lĩnh vực khác nhau nhưng đều để lại những dấu ấn sâu đậm trong lịch sử phát triển đất nước.

Giáo sư, Tiến sĩ, Anh hùng Lao động Nguyễn Ân Niên được đào tạo bài bản, chuyên sâu tại Liên Xô, mang theo nền tảng khoa học vững chắc và tư duy hệ thống hiện đại trở về phục vụ đất nước. Trên cương vị Viện trưởng Viện Khoa học thủy lợi miền Nam, ông không chỉ là nhà quản lý khoa học xuất sắc mà còn là người truyền cảm hứng, dẫn dắt nhiều thế hệ cán bộ nghiên cứu trưởng thành.

Dấu ấn khoa học nổi bật nhất của ông là việc xây dựng thành công mô hình thủy lực KOD-01, mô hình dòng chảy không ổn định một chiều đầu tiên của Việt Nam, cùng với mô hình chất lượng nước KODQ-01. Trong bối cảnh những năm 1985-1990, khi máy tính cá nhân IBM 286 còn hết sức hạn chế về bộ nhớ và năng lực xử lý, việc tối ưu hóa thuật toán để mô hình có thể vận hành hiệu quả là một thành tựu mang tính đột phá. Tầm nhìn khoa học của ông không chỉ dừng lại ở việc giải quyết bài toán kỹ thuật, mà còn mở ra hướng tiếp cận mới cho toàn ngành.

Đặc biệt, mô hình này đã được ứng dụng hiệu quả trong nghiên cứu kiểm soát lũ vùng Đồng bằng sông Cửu Long, góp phần quan trọng vào các chương trình phát triển thủy lợi giai đoạn 1990-2000, nhất là sau trận lũ lịch sử năm 1994.

Không chỉ dừng lại ở đó, ông còn là tác giả của lý thuyết “thành phần nước” – một hướng tiếp cận khoa học cho phép xác định nguồn gốc và “tuổi” của nước, hiện vẫn được ứng dụng rộng rãi trong nhiều nghiên cứu hiện đại. Những đóng góp này đã khẳng định vị thế của ông như một chuyên gia đầu ngành, sánh vai cùng các tên tuổi lớn như Phó Giáo sư, Anh hùng Lao động Nguyễn Như Khuê (mô hình VRSAP hay Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tất Đắc (mô hình SAL), những người nay cũng đã đi xa.

Trong ký ức của các thế hệ đồng nghiệp và học trò, Giáo sư Nguyễn Ân Niên không chỉ là một nhà khoa học uyên bác mà còn là một nhân cách lớn. Ông luôn quan tâm sâu sắc đến công tác đào tạo, trực tiếp hướng dẫn, góp ý cho nhiều luận án tiến sĩ, và tạo điều kiện để lớp trẻ phát triển. Phong cách lãnh đạo của ông là sự kết hợp giữa trí tuệ, sự tận tâm và khả năng thấu hiểu con người.

Với cá nhân người viết bài này – một thế hệ đàn em có nhiều năm công tác trong cùng lĩnh vực – những kỷ niệm về ông vẫn còn vẹn nguyên. Trong thời gian ông là Viện trưởng Viện Khoa học thủy lợi miền Nam, còn tôi đảm nhiệm vai trò Viện trưởng Viện Quy hoạch thủy lợi miền Nam, chúng tôi không chỉ phối hợp chặt chẽ trong công việc mà còn thường xuyên chia sẻ những trăn trở về sự phát triển của ngành.

Tôi còn nhớ rõ một hội thảo khoa học quan trọng khi có ý kiến phê phán mô hình VRSAP – một vấn đề nhạy cảm trong bối cảnh tác giả mô hình đã qua đời. Trên tinh thần khoa học cởi mở, chúng tôi đã cùng nhau phân tích, phản biện dựa trên cơ sở lý thuyết chặt chẽ của hệ phương trình Saint-Venant, sử dụng các phương pháp số như phần tử hữu hạn, đường đặc trưng, sai phân hiện và sai phân ẩn. Chính những ý kiến sâu sắc, khách quan của Giáo sư Nguyễn Ân Niên cùng các nhà khoa học đầu ngành đã góp phần giải tỏa những khúc mắc, củng cố niềm tin cho lãnh đạo và cộng đồng khoa học.

Một kỷ niệm khác còn in đậm là lần đầu tôi được tham gia đoàn công tác của Chính phủ do Phó Thủ tướng Nguyễn Khánh dẫn đầu, cùng các đồng chí lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ gồm Bộ trưởng Phạm Gia Khiêm và Thứ trưởng Chu Hảo đến làm việc với Viện Khoa học thủy lợi miền Nam. Bài trình bày của Giáo sư Nguyễn Ân Niên hôm đó thực sự gây ấn tượng mạnh: mạch lạc, sâu sắc, vừa mang tầm chiến lược vừa rất cụ thể, thực tiễn. Đó là phong cách của một nhà khoa học lớn – luôn nhìn xa nhưng không rời thực tế.

Hôm nay, khi Giáo sư, Tiến sĩ, Anh hùng Lao động Nguyễn Ân Niên đã về cõi vĩnh hằng, những gì ông để lại không chỉ là các công trình khoa học, mà còn là một di sản tinh thần quý báu: tinh thần khoa học nghiêm cẩn, tư duy đổi mới, và tấm lòng tận tụy với con người, với đất nước.

Dòng chảy của những con sông vẫn tiếp tục, và trong dòng chảy ấy, dấu ấn của ông – người đã dành trọn đời mình để nghiên cứu và bảo vệ chúng sẽ còn mãi.

Theo Tô Văn Trường/nhandan.vn